Reżyser sięga do XIII-wiecznej historii Rusi, przywołując postać księcia Aleksandra Newskiego, który staje na czele walki przeciwko najazdowi zakonu krzyżackiego. Kulminacją tej opowieści jest legendarna bitwa na zamarzniętym jeziorze Pejpus – widowiskowa sekwencja, która na trwałe zapisała się w historii światowego kina.
Film powstał w 1938 roku, w cieniu narastającego zagrożenia ze strony hitlerowskich Niemiec. Średniowieczna opowieść staje się czytelną polityczną alegorią współczesności: krzyżaccy najeźdźcy przywołują skojarzenia z niemieckim militaryzmem, a zwycięstwo Newskiego ma wymiar nie tylko historyczny, lecz także propagandowy. W stalinowskim Związku Radzieckim film służył budowaniu patriotycznej mobilizacji i umacnianiu mitu silnego przywództwa. Paradoksalnie, jego antyniemiecka wymowa szybko zderzyła się z politycznym zwrotem – podpisaniem paktu Ribbentrop–Mołotow w sierpniu 1939 roku.
Eisenstein buduje film z monumentalnych obrazów, dynamicznego montażu i precyzyjnie skomponowanych scen zbiorowych. Szczególną rolę odgrywa muzyka Siergieja Prokofiewa, której rytm i dramaturgia stają się równorzędnym partnerem obrazu. Najbardziej oryginalna w filmie jest bezsprzecznie harmonia obrazu i muzyki. Współpraca obu artystów zaowocowała niezwykłą syntezą kina i muzyki, wyznaczającą nowe możliwości filmowej ekspresji.
„Aleksander Newski” pozostaje dziełem, w którym historia staje się mitem, sztuka spotyka się z polityką, a monumentalny rozmach obrazu nie traci swojej siły.